In Nederland wordt Qat alleen gebruikt door mensen die afkomstig zijn uit de streken waar de plant van nature voorkomt (Jemen, Somalië, Ethiopië). De Qat wordt dan per vliegtuig ingevlogen. Deze invoer wordt (nog) toegestaan maar per 9 januari 2012 heeft het kabinet besloten Khat te verbieden.

Qat was er eerder dan koffie. Het werd ontdekt door herders die merkten dat hun schapen en geiten, wanneer ze van de Qatplant aten, actief en springerig werden. 

De werkzame stof in de plant is cathinone. In het lichaam wordt deze stof omgezet tot efedrine (1). Efedrine is de werkzame stof in de Ephedra plant.

Gebruikswijze
Qat wordt gebruikt door op het blad te kauwen. Het sap uit de bladeren wordt doorgeslikt. De gekauwde bladeren worden als een balletje tegen de binnenkant van de wang in de mond gehouden. Na 10 minuten kauwen wordt het restant uitgespuugd of doorgeslikt.

In Jemen zou 80 procent van de bevolking Qat gebruiken. Dit ondanks het feit dat de islam ieder middel verbiedt dat een roes veroorzaakt. Het middel vervult een sociale functie en wordt gebruikt om de sociale contacten te verstevigen. Het wordt dus altijd in gezelschap gebruikt.

Qat-zittingen

Zogenaamde Qat-zittingen zijn vooral onder welgestelde moslims heel gewoon. Die zittingen gaan als volgt:

Een groep vrienden of goede bekenden - bij voorkeur een groep van dertig mensen - komt in de middag bijeen. Vóór het nuttigen van Qat eten ze gezamenlijk een uitgebreide maaltijd in de hoop dat daardoor bepaalde onaangename effecten van Qat achterwege zullen blijven. Men krijgt een plaats op de grond toegewezen, afhankelijk van iemands positie en aanzien in de groep. De gereinigde Qat-bladeren liggen in het midden en iedereen pakt een aantal bladeren. 

Het kauwen gebeurt met de linkerhelft van de mond. Onder het kauwen drinkt men grote hoeveelheden water of rookt men een waterpijp. De uitgekauwde vezels van de bladeren worden uitgespuugd in een speciale kom. Hoe meer men in vervoering geraakt, des te meer er gediscussieerd wordt. Het is gebruikelijk om onderlinge ruzies tijdens deze Qat-sessies of Qat-zittingen uit te praten. Bij arme mensen is het ritueel minder omslachtig. De sociale functie is dezelfde (1).

Wat doet het?
Het werkzame bestanddeel in Qat is het alkaloïde cathinone dat vooral in jonge verse bladeren zit. Deze stof vertoont wat chemische structuur betreft overeenkomsten met amfetamine. Het meeste effect krijgt men als de bladeren binnen 48 uur worden genuttigd.

Omdat Qat alleen vers prettig werkt, wordt het hoofdzakelijk gebruikt in landen waar de struik groeit. Van de gedroogde bladeren kan overigens wel thee worden gezet. Het kauwen op Qat geeft een amfetamine-achtig effect. Het stimuleert en werkt opwekkend. Gebruikers worden actief, moeheid en honger verdwijnen en je praat makkelijker. De effecten treden na 60 minuten op en kunnen enkele uren aanhouden. Een bijwerking kan diarree zijn. Na afloop kan het positieve gevoel omslaan in een negatieve depressieve stemming. De volgende dag kan men zich lusteloos voelen.

Foto: www.bigpictureblog.info

Verslavingskans
De kans op verslaving is niet groot en nog het best vergelijkbaar met de verslavingskans op koffie. Lichamelijk is het nauwelijks verslavend en in ieder geval veel minder dan amfetamine of cocaine. Aleen bij langdurig gebruik in grote hoeveelheden kan het wel geestelijk verslavend worden. In dat geval kunnen bij stoppen ook milde onthoudingsverschijnselen optreden zoals: milde depressieve gedachten en lusteloosheid, vermoeidheid en slaapzucht (2).

De verslavingskans wordt beperkt door de gebruikswijze. Door het kauwen wordt de werkzame stof cathinone heel langzaam opgenomen. Ook zorgt het gebruik in gezelschap ervoor dat het risico op verslaving kleiner wordt. De verslavingskans bij vluchtelingen in Nederland is groter doordat het sociale verband waarin normaal gesproken gebruikt wordt ontbreekt en mensen in een moeilijke situatie zitten waardoor zij geneigd zijn om Qat herhaaldelijk te gebruiken als middel om het leed te verzachten. 

Sociale risisco's

Gebruik kost veel tijd en kan een slechte sociale situatie in standhouden. Ook komen er ruzies voor met partners die klagen over het veelvuldig Qat gebruik. In de literatuur blijkt dat  veelvuldig Qat gebruik samengaat met werkloosheid, problematische relaties en financiële problemen. Samengaan wil niet zeggendat Qat deze problemen veroorzaakt maar het kan wel zo zijn dat Qat deze problemen in stand houdt (3)  

Gezondheids risico's
Het gebruik van Qat veroorzaakt een verhoging van de bloeddruk, hartslag en ademhalingsfrequentie. De verhoging van de bloeddruk houdt tot 3 uur na het kauwen aan (4). Na langdurig gebruik kan er lichamelijke schade optreden zoals hartinfarct, bronchitis, ontstekingen in het maag-darmstelsel, lever cirrose (5) en tumoren in de mond (4). Onduidelijk is echter hoe groot het risico hierop is en of het vaak voorkomt (4).   

In een recent rapport schat het Trimbos dat 10% van de gebruikers op een problematische manier gebruikt.

De wet
De stof cathinone staat op lijst 1 van de opiumwet en is dus verboden. De plant is echter niet verboden. Het invliegen van de Qat bladeren wordt dan ook toegestaan. Op 22 November 2011 heeft de Tweede Kamer aan de regering gevraagd om Qat te verbieden (zie nieuwsbericht). Op 9 januari heeft het kabinet Qat verboden (zie nieuwsbericht). Binnenkort zal het verbod dus een feit zijn. 

Verbod

Een verbod heeft waarschijnlijk weinig zin omdat je met een verbod een sociale gewoonte niet zo maar uit uitroeit. Voor de gebruikers die niet problematisch gebruiken, betekent een verbod dat ze gecriminaliseerd gaan worden. Voor de 10% die wel problematisch gebruikt is er met het verbod nog geen plan om ze bij te staan.

Een verbod zal waarschijnlijk leiden tot andere aanvoerroutes. Ook kan gevreesd worden dat Qat nu in kassen illegaal geteeld gaat worden. Ook zal een klein deel van de problematische gebruikers overstappen naar gevaarlijkere middelen zoals efedrine.  

Aanbevolen literatuur:

Qat gebruik onder Somaliërs in Nederland 2010 trimbos-instituut utrecht

Overige/verwante vragen:

Als je drugs met elkaar vergelijkt welke is dan de gevaarlijkste

Hoe riskant is Qat ten opzichte van andere drugs

Welke soorten speed of amfethaminen zijn er

Wat is ephedra

Wat is de opiumwet en hoe werkt die wet

Welke wetten en regelingen zijn er om drugs te verbieden

Wat is legalisering

Wat zijn de argumenten voor en tegen legalisering

 Overige vragen in de rubriek: Overige Drugs/Oppeppend

Bronnen:

(1) Drugs kruiden van hemel en hel
(2) D. Inaba, Uppers, Downers, All Arounders

(3) De jonghe, M. Qat gebruik onder Somaliërs in Nederland
(4) Niessink, R. Oveirge Stimulerende middelen. In Drugs en Alcohol. gebruik, misbruik en verslaving. Houten 2008.

Laatste update: 10 januari 2012,

De pagina's van de Jellineksite en ook deze pagina kun je doorsturen naar een ander. Zie de knop 'stuur door' helmaal boven aan de pagina, direct boven de foto.